უბრალოდ, თქვი: „არა!“

შესაძლოა, თქვენ შემოგთავაზონ ნარკოტიკი. შესაძლოა, გითხრან, რომ ნარკოტიკის ზემოქმედებით თავს კარგად იგრძნობთ, გაგიადვილდებათ ურთიერთობა, და რომ “მხოლოდ ერთხელ” არავითარ ზიანს არ მოიტანს. როგორ მოიქცევით? არჩევანი თქვენზეა! თქვენს გადაწყვეტილებაზეა დამოკიდებული თქვენი მომავალი ცხოვრება.

თუ არჩევანს ნარკოტიკის სასარგებლოდ გააკეთებთ, ის, ადრე თუ გვიან, აუცილებლად დაანგრევს თქვენს ჯანმრთელობას, დაგაკარგვინებთ ახლობელ ადამიანებს, მოგისპობთ მომავლის პერსპექტივას.

შესაძლოა, თქვენ შემოგთავაზონ ნარკოტიკი. უბრალოდ, თქვით: “არა”!

უარის თქმა სხვადასხვა ფორმით შეიძლება:

1. თქვით: “არა!” და დაასახელეთ მიზეზი: “დიდი მადლობა შემოთავაზებისთვის, მაგრამ ამის გაკეთება არ შემიძლია/არ მინდა”.

2. მიეცით საკუთარ თავს დრო: “მოვიფიქრებ და ხვალ გეტყვი ჩემს გადაწყვეტილებას”

3. შეინარჩუნეთ სიმტკიცე. თქვით პირდაპირ: “გმადლობთ, არ მინდა სიგარეტი (ნარკოტიკი, სასმელი). მე მინდა…”

4. თქვენ სრულიად არა ხართ ვალდებული, აუხსნათ სხვებს უარის თქმის მიზეზი. უბრალოდ, თქვით: “არა!” და მორჩა!

5. უარი თქვით ისე, რომ ირგვლივმყოფებისათვის ნათელი იყოს თქვენი გადაწყვეტილების სიმტკიცე.

 

ნარკოტიკების მოხმარების გართულებები

  1. ყველა ნარკოტიკი, მიუხედავად იმისა, რა გზით ხვდება ორგანიზმში, სერიოზულ ზიანს აყენებს ადამიანის ჯანმრთელობას, აზიანებს თავის ტვინს და მთელ ნერვულ სისტემას, იმუნურ სისტემას, გულს, ღვიძლს, ფილტვებს.
  2. ნარკოტიკების ინექციური (ნემსით) მოხმარება კატასტროფულად ზრდის ვირუსული ჰეპატიტით (B, C)და აივ-ით დაინფიცირების ალბათობას.
  3. ნარკოტიკების მომხმარებლები, დაქვეითებული იმუნიტეტის გამო, ხშირად ავადდებიან ტუბერკულოზით.
  4. ალკოჰოლისა და ნარკოტიკის მოხმარების შედეგად იზრდება უბედური შემთხვევების ალბათობა, იმატებს აგრესიულობა და თავშეუკავებლობა;
  5. ყველაზე ხშირად ნარკოტიკების მომხმარებლის სიცოცხლეს საფრთხეს უქმნის ზედოზირება, ანუ ნარკოტიკის დიდი დოზით გამოწვეული მწვავე მოწამვლა.
  6. ნარკოტიკის მოხმარების შედეგად ადამიანი კარგავს ჯერ თავისუფლებას, შემდეგ ჯანმრთელობას, დაბოლოს – სიცოცხლეს.

 

რეალობისაგან გაქცევა, ანუ რა არის დამოკიდებულება

 “ნარკოტიკებს მოიხმარენ იმისათვის, რომ გაექცნენ რეალობას; მაგრამ გაუგებარია, რატომ გავურბივართ რეალობას, როცა ის ასეთი მდიდარი და მრავალფეროვანია?”

ჯერალდინა ჩაპლინი

რეალობისაგან  გაქცევის  სურვილი  ყველა  ჩვენთაგანისათვის ნაცნობია,  მაგრამ  ხშირად  არ ვფიქრობთ  იმაზე,  რომ,  შესაძლოა, ეს  სურვილი  პრობლემად  იქცეს. ადამიანებს,  რომლებსაც  უჭირთ გარემოსთან  ან  სირთულეებთან შეგუება, შიში ეუფლებათ არსებული სინამდვილის წინაშე. სწორედ ეს შიში ბადებს სხვა რეალობაში გაქცევის სურვილს. რეალობისაგან გაქცევის ყველაზე გავრცელებულ საშუალებებს ფსიქოაქტიური ნივთიერებები წარმოადგენს.

ვისაც  შეუმჩნევია,  რომ  ნარკოტიკების საშუალებით, ანუ “ღილაკზე თითის დაჭერით” ცუდი ემოციები  ქრება,  იგი  ამ  საშუალებით  თანდათან  თრგუნავს  საკუთარი  ფიზიკური და  სულიერი  რეგულაციის ბუნებრივ პროცესს. ფსიქოაქტიური ნივთიერებების საშუალებით  პრობლემის  “ქიმიური  განდევნა”  ბევრად უფრო  სწრაფი  და  იოლი  გზა  გახლავთ,  ვიდრე  საკუთარ  თავზე  მუშაობა.  რაც  უფრო  ხშირად  განიცდის ადამიანი “ღილაკზე თითის დაჭერით” ხანმოკლე შვებას, მით უფრო იზრდება ასეთი საშუალებების მიმართ ლტოლვა.  იქმნება  ავტომატიზმი,  რომელიც  ყოველი უგუნებობის  მომენტში  იწყებს  ფუნქციონირებას. დროთა  განმავლობაში  წარმოუდგენელი  ხდება  ამ დახმარების გარეშე სულიერი სიმშვიდის მოპოვება, თანდათან ინგრევა უკან დასახევი გზა და იკვრება მანკიერი წრე…

როდესაც  რაიმე  ნივთიერება  ან  ქცევა  ადამიანის ცხოვრებაში  განსაკუთრებულ  მნიშვნელობას  იძენს, ადამიანი კარგავს თავისუფლებას და დამოკიდებული ხდება სიამოვნების მომტან საშუალებაზე.

პათოლოგიური  დამოკიდებულება  არის  რეალობისაგან  გაქცევის  საშუალებებზე  მუდმივი ფიქრის  მდგომარეობა,  რასაც ადამიანის  დროისა  და  ენერგიის  უდიდესი  ნაწილი  მიაქვს. პათოლოგიური დამოკიდებულების ერთ-ერთ გამოხატულებას წამალდამოკიდებულება (ქიმიური დამოკიდებულება, ნარკომანია) წარმოადგენს.

სიამოვნების მიღება, პრობლემებისაგან გაქცევა და საკუთარი ემოციების მართვა შეიძლება არა მხოლოდ “ქიმიური გზით”, არამედ ბევრი სხვა საშუალებით – კომპიუტერით, ტელევიზორით, ყოველდღიური სენსაციური პრესით, ტკბილეულითა და საკვებით, აზარტული თამაშებით და ა.შ. ნებისმიერმა ამ საშუალებათაგან შეიძლება ნარკოტიკის ფუნქცია შეასრულოს, თუკი მათზე დამოკიდებულნი გავხდებით. ეს არის ქცევითი დამოკიდებულება, ანუ „ნარკომანია ნარკოტიკების გარეშე“.

რა თქმა უნდა, არც ერთი ჩვენთაგანი არ არის ბოლომდე თავისუფალი – სიყვარული, მეგობრული მოვალეობები, პასუხისმგებლობა ახლობელი ადამიანების წინაშე – ყველაფერი ეს დამოკიდებულს გვხდის გარემოზე, მაგრამ საკუთარი  მოთხოვნილებების დაკმაყოფილებაზე დამოკიდებულება, იქნება ეს კვებითი, კომპიუტერული თუ ნარკოტიკული, განაპირობებს ადამიანის პიროვნულ და ფიზიკურ დაქვეითებას და გაღარიბებას.

 

ნარკოტიკები

 

რა არის ნარკოტიკი?

ნარკოტიკი არის ნივთიერება, რომელსაც იყენებენ ფსიქიკური მდგომარეობის შესაცვლელად – თრობის, “კაიფის” მისაღებად.

ყველა ნარკოტიკის თვისებაა, გამოიწვიოს დამოკიდებულება. ადრე თუ გვიან, ადამიანს უჩნდება დაუძლეველი ლტოლვა, მიიღოს ნარკოტიკი. ამ დროს ამბობენ, რომ მას განუვითარდა დაავადება ნარკომანია.

 

რატომ იყიდება ნარკოტიკები?

ზოგიერთი ნარკოტიკი წამლად გამოიყენება ოპერაციების დროს ან ძლიერი ტკივილების გასაყუჩებლად. ამიტომ მათი ყიდვა აფთიაქშიც შეიძლება ექიმის დანიშნულებით.

ნარკოტიკები უკანონოდაც იყიდება, რადგან არიან ადამიანები, რომლებიც სხვისთვის ზიანის მიყენებით ფულს შოულობენ. ნარკოტიკებით ვაჭრობასთან ბრძოლა საკმაოდ რთულია და ამაში მთელი საზოგადოება უნდა ჩაერთოს.

 

ყველა ნარკოტიკი სახიფათოა?

გავრცელებულია მცდარი აზრი, რომ არსებობს “მსუბუქი” და “მძიმე”, “სახიფათო” და “ნაკლებად სახიფათო” ნარკოტიკები.

სიმართლე ის არის, რომ ყველა ნარკოტიკი ძალიან სახიფათოა ჯანმრთელობისათვის. არავინ იცის, ვისთან როდის იჩენს თავს ხიფათი.

ნარკოტიკს ბევრი სინჯავს, მაგრამ ყველა ხომ არ ხდება ნარკომანი?

მართალია, ნარკოტიკის გასინჯვა ყოველთვის არ იწვევს დაავადებას, მაგრამ ისიც მართალია, რომ რომ ყველა ნარკომანმა, ოდესღაც, გასინჯვით დაიწყო და არ აპირებდა, ნარკომანი გამხდარიყო.

წინასწარ არავინ იცის, როგორ იმოქმედებს მასზე ნარკოტიკი და როდის იგრძნობს, რომ უკვე დამოკიდებულია.

ამიტომ, დაფიქრდით, სანამ პირველ ნაბიჯს გადადგამთ!

 

რა ზიანი მოაქვს ნარკოტიკებს?

მეცნიერებმა დაამტკიცეს, რომ ნარკოტიკის ერთხელ მიღებაც ზიანს აყენებს ორგანიზმს.

ყოველთვის, როცა ნარკოტიკი ხვდება ორგანიზმში, ყველა ორგანოს მუშაობა იცვლება. განსაკუთრებული ჯაფა ადგება ღვიძლს და თირკმლებს _ ისინი მთელი დატვირთვით მუშაობენ, რომ ორგანიზმი ამ შხამისგან გაწმინდონ. ნარკოტიკები აზიანებენ თავის ტვინს.

მოზარდებისთვის ნარკოტიკის მიღება განსაკუთრებით საზიანოა, რადგან ფერხდება ფიზიკური და ფსიქიკური განვითარება.

 

რას ნიშნავს ნარკოტიკზე დამოკიდებულება?

დამოკიდებულება არის ნარკოტიკის მიღების დაუძლეველი მოთხოვნილება.

ამბობენ, რომ ყველა ნარკოტიკი არ იწვევს დამოკიდებულებას. ეს სიცრუეა.

სიმართლე ის არის, რომ სხვადასხვა ნარკოტიკი სხვადასხვაგვარ დამოკიდებულებას იწვევს. ზოგიერთი ნარკოტიკი ძალიან მალე იწვევს “ლომკას” _ ფიზიკურ დამოკიდებულებას. ზოგი კი ფიზიკურ ტკივილს არ იწვევს, მაგრამ ძალიან ძლიერ ფსიქიკურ დამოკიდებულებას აყალიბებს.

ნებისმიერი ნარკომანი დაგიდასტურებთ, რომ ხანმოკლე პერიოდის შემდეგ, ნარკოტიკს “კაიფისთვის” კი აღარ იღებს, არამედ უნარკოტიკობით გამოწვეული ტკივილებისგან თავის დასაღწევად.

 

შეუძლია ნარკომანს აკონტროლოს სიტუაცია?

ნარკომანებს შორის გავრცელებული აზრი – როცა მომინდება, მაშინ დავანებებ თავს – მხოლოდ თავის მოტყუებაა.

სიმართლე კი ის არის, რომ ყველა ნარკომანს ბევრჯერ უცდია თავის დანებება, მაგრამ დაუხმარებლად ამას ერთეულები ახერხებენ.

ნარკოტიკი ტვინს აზიანებს, ამიტომ ქვეითდება საკუთარი მდგომარეობის და შესაძლებლობების სწორად შეფასების უნარი. მთავარი, რასაც ნარკოტიკი ართმევს ადამიანს, არის თავისუფლება და ძალა – ნარკოტიკი მართავს ადამიანს და არა ადამიანი ნარკოტიკს.

 

ფსიქოაქტიური ნივთიერებები

რას ნიშნავს ფსიქოაქტიური ნივთიერება?

ნებისმიერი ნივთიერება, რომელიც მოქმედებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე და ცვლის ფსიქიკურ მდგომარეობას, წარმოადგენს ფსიქოაქტიურ ნივთიერებას. ფსიქოაქტიური ნივთიერებებს მიეკუთვნება ალკოჰოლი, თამბაქო, კოფეინი, ნარკოტიკები და ის მედიკამენტები, რომლებიც ზეგავლენას ახდენენ ფსიქიკურ მდგომარეობაზე.

 

რა არის ნარკოტიკი?

ფსიქოაქტიური ნივთიერებები, რომლებიც იწვევს დამოკიდებულების ჩამოყალიბებას და/ან აკრძალულია კანონმდებლობით, ნარკოტიკებს მიეკუთვნება. ვერ ვიტყვით, რომ ყველა ფსიქოაქტიური ნივთიერება ნარკოტიკია, მაგრამ ყველა ნარკოტიკი ფსიქოაქტიური ნივთიერებაა.

 

რას ნიშნავს ფსიქოტროპული მედიკამენტები?

ფსიქოაქტიურმა ნივთიერებამ შეიძლება სამკურნალო ზეგავლენა მოახდინოს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე. ფსიქოაქტიური ნივთიერებები, რომლებიც სამკურნალოდ გამოიყენება, ცნობილია ფსიქოტროპული მედიკამენტების სახელწოდებით. მათი გამოყენება ექიმის დანიშნულების გარეშე ისევე იწვევს მიჩვევას და დამოკიდებულებას, როგორც ნარკოტიკები.

 

როგორ ხდება მიჩვევა?

ფსიქოაქტიური ნივთიერების სისტემატური მოხმარების შედეგად სუსტდება ორგანიზმის მგრძნობელობა ამ ნივთიერების მიმართ და  უწინდელი ეფექტის მისაღებად აუცილებელი ხდება დოზის მომატება. მედიცინაში ამ მოვლენას ტოლერანტობა ეწოდება. ტოლერანტობა არის ფსიქოაქტიურ ნივთიერებაზე დამოკიდებულების ერთ-ერთი მაჩვენებელი.

 

რას ნიშნავს ფსიქოაქტიურ ნივთიერებაზე დამოკიდებულება?

დამოკიდებულება არის ქრონიკული, ხშირად განმეორებადი დაავადება, რომელიც ვლინდება ფსიქოაქტიური ნივთიერების დაუძლეველი მოთხოვნილებით და  ხშირი მიღებით. დამოკიდებული ადამიანი იძულებულია მუდმივად მიიღოს ფსიქოაქტიური ნივთიერება.

 

 

რა მოხდება, თუ დამოკიდებული ადამიანი შეწყვეტს ფსიქოაქტიური ნივთიერების მიღებას?

ვითარდება აღკვეთის მდგომარეობა, ნარკოტიკზე დამოკიდებულთა ჟარგონით – „ლომკა“, რომელიც თავს იჩენს ფსიქოაქტიური ნივთიერების მიღების შეწყვეტისას. ეს არის ორგანიზმის რეაქცია – ჩვეული ნივთიერების ნაკლებობით გამოწვეული „შიმშილი“. ეს საკმაოდ ძნელად ასატანი მდგომარეობა სხვადასხვა ფსიქოაქტიური ნივთიერებისათვის სხვადასხვა ინტენსივობისა და ხანგრძლივობისაა. ეს ნიშნავს, რომ ჩამოყალიბდა ფიზიკური დამოკიდებულება ფსიქოაქტიურ ნივთიერებაზე.

ზოგი ფსიქოაქტიური ნივთიერების შეწყვეტისას ორგანიზმის რეაქცია ნაკლებად არის გამოხატული, მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ დამოკიდებულება არ ჩამოყალიბებულა.

ფიზიკურ დამოკიდებულებაზე ძნელად გადასატანი და ბევრად ხანგრძლივია ფსიქიკური დამოკიდებულება: მაშინაც, როცა ორგანიზმი არ ითხოვს ფსიქოაქტიურ ნივთიერებას, ადამიანი თავს მშვიდად ვერ გრძნობს – არ ასვენებს ამ ნივთიერების მიღების სურვილი. თავს იჩენს მოუსვენრობა, შფოთვა, გაღიზიანებადობა, უგუნებობა.

ჯანსაღი ცხოვრების წესის 10 მცნება

“ჩვენი ბედნიერების ცხრა მეათედი იმაზეა დამოკიდებული, თუ რამდენად ჯანსაღია ჩვენი ცხოვრების წესი”.

არტურ შოპენჰაუერი

ყოველ ჩვენთაგანს სურს, რომ ბედნიერი იყოს და დიდხანს იცოცხლოს. მეცნიერთა აზრით, ადამიანს ღრმა სიბერემდე გაყვება ზნეობრივი, ფსიქიკური და ფიზიკური ჯანმრთელობა, თუკი ის  ჯანსაღი ცხოვრების წესის 10 ძირითად მცნებას შეასრულებს:

1. ეცადე, სიამოვნებით აკეთო შენი საქმე;

2. არ მოგერიდოს საკუთარი აზრის გამოთქმა;

3. დაიცავი კვების სწორი რეჟიმი;

4. უარი თქვი თამბაქოს, ალკოჰოლისა და ნარკოტიკების მოხმარებაზე;

5. ნუ დაიკლებ ძილს;

6. ყველას და ყველაფერს სიყვარულით მოეპყარი;

7. ავარჯიშე გონება;

8. ნუ იტყვი უარს ფიზიკურ შრომაზე;

9. ხშირად მიეცი საკუთარ თავს ემოციური განმუხტვის საშუალება;

10. უარი თქვი ისეთ ქცევაზე, რომელმაც შეიძლება საფრთხე შეუქმნას შენს ჯანმრთელობას.

 

პრევენციის არსი

ნარკომანიის პრობლემა წარმოადგენს დინამიურ მოვლენას. მისი არსებობა ორ ძირითად კანონზომიერებას ექვემდებარება: პირველის თანახმად, რაც უფრო პასიური და მომთმენია საზოგადოება ამ პრობლემის მიმართ, მით უფრო მეტი ადამიანი ექცევა წამალდამოკიდებულების ტყვეობაში. მეორე კანონზომიერების თანახმად, ადამიანს, რომელიც ნარკოტიკის მომხმარებელთა გარემოცვაში იმყოფება, უფრო მეტი შანსი აქვს, თავადაც გახდეს ნარკომანი, ვიდრე იმ ადამიანს, ვინც ფხიზელ საზოგადოებაში ცხოვრობს.

შეკითხვის არსი: რა უფრო საშიშია, ალკოჰოლიზმი თუ ნარკომანია, მდგომარეობს შემდეგში: რომლით სიკვდილს ამჯობინებთ?  გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ მხოლოდ ნარკოტიკების აკრძალვით ან ხელმისაწვდომობით (ღვინის შემთხვევაში) პრობლემის მოგვარება ვერ ხერხდება. ამიტომ, უნდა ვასწავლოთ ახალგაზრდობას არაჯანსაღ საზოგადოებაში, ანუ ნარკოტიკებისა და ნარკოტიკების მომხმარებელთა გარემოცვაში ცხოვრება. ეს კი ნარკომანიის პირველადი პრევენციის პრეროგატივაა.

ნარკომანიის გავრცელების პროფილაქტიკასთან მიმართებაში კაცობრიობა დღემდე მცდარი შეხედულებების ტყვეობაში იმყოფება. მათ შორის, მთავარია ის, რომ ბევრს ჰგონია: “მე და ჩემს ახლობლებს ეს არ დაგვემართება, რატომ უნდა შევიწუხო თავი?”. სამწუხაროდ, ბევრი განვითარებული ქვეყნის, რესპექტაბელური ოჯახისა თუ წარმატებული სკოლის სავალალო გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ ნარკომანიისათვის საზღვრები არ არსებობს.

მეორე მცდარი შეხედულება: “ნარკომანიის პრობლემის მოგვარებაზე ზრუნვა მე არ მეხება, ეს სპეციალისტების საქმეა”. იმ ადამიანებზე ზრუნვა, ვისაც ნარკოტიკების მოხმარებასთან დაკავშირებული პრობლემები შეექმნა, ნამდვილად სპეციალისტების საქმეა, მაგრამ როცა საუბარია არა მკურნალობაზე, არამედ ნარკომანიის პროფილაქტიკაზე – ამ საქმეში ყველას შეუძლია საკუთარი, თუნდაც მცირედი წვლილის შეტანა.

ზოგადად, პრევენცია ნიშნავს რაიმე ნეგატიურის თავიდან აცილებას, თუმცა ჯანმრთელობის კონტექსტში პრევენცია შეიძლება განვმარტოთ, როგორც პროცესი, რომელიც ადამიანებს აწვდის რესურსებს ისეთი ქცევების თავიდან ასაცილებლად, რომელთაც შედეგად მოყვება უარყოფითი ფიზიკური, ფსიქოლოგიური ან სოციალური შედეგები.

დაავადებათა პრევენცია – (იგივე პროფილაქტიკა) – ღონისძიებათა სისტემა, რომელიც მიმართულია ჯანმრთელობის შენარჩუნებასა და განმტკიცებაზე, დაავადებათა აღმოცენების თავიდან აცილებაზე და ადამიანების სიცოცხლის გახანგრძლივებაზე.

პრევენციის ტრადიციული კლასიფიკაცია სამი დონისაგან შედგება და ნარკოტიკების მოხმარებასთან მიმართებაში ასე გამოიყურება:

  1. ირველადი პრევენცია – ახალი მომხმარებლების რაოდენობის შემცირება (ნარკოტიკების მოხმარების დაწყების პრევენცია)
  2. მეორადი პრევენცია – ნარკოტიკების არსებულ მომხმარებელთა რაოდენობის შემცირება (ნარკოტიკების მოხმარების გაგრძელების პრევენცია);
  3. ესამეული პრევენცია – ნარკოტიკების მომხმარებლებისათვის, არამომხმარებლებისა და საზოგადოებისათვის ნარკოტიკებით გამოწვეული ჯანმრთელობის, სამართლებრივი, სოციალური ზიანის დონის შემცირება (ნარკოტიკების მოხმარებით გამოწვეული ზიანის შემცირება).

 

ზრუნვა ცხოვრების ჯანსაღი წესის დასამკვიდრებლად უნდა დაიწყოს რაც შეიძლება ადრე, რადგან ჯანმრთელობისათვის საზიანო ცხოვრების სტილის ფესვები ბავშვობაში და, განსაკუთრებით, მოზარდობის პერიოდში უნდა ვეძებოთ.

 

ბავშვის განვითარების ადრეული წლები საფუძველს უყრის მომავალში მისი ჩამოყალიბებისა და ქცევის მახასიათებლებს. ამ ეტაპზე მნიშვნელოვანია სწორი კვება, ჯანსაღი გარემო, მეტყველებითი, მოტორული და პროსოციალური უნარების განვითარება, სითბო და მზრუნველობა უფროსების მხრიდან.

სკოლამდელი ასაკის ბავშვს სჭირდება საკუთარ თავში დარწმუნებულობის, არჩევანის გაკეთების, კომუნიკაციური უნარების განვითარება, კოოპერაციული თამაშისა და სწავლის გამოცდილება, უსაფრთხო გარემო.

დაწყებითი საკოლო ასაკი ის პერიოდია, როცა რადიკალურად იცვლება ბავშვის ცხოვრების სტილი – მას უჩნდება ვალდებულებები. ამ ასაკის ბავშვი სწავლობს ემოციების მართვას, საკუთარ ქცევაზე პასუხისმგებლობის აღებას, პრობლემების გადაჭრას. სხვადასხვა სფეროში ბავშვის კომპეტენციის განვითარების შედეგად მნიშვნელოვნად ვითარდება “მე”- ს განცდა. ამ დროს აუცილებელია ბავშვის პიროვნული და სოციალური  ზრდის ხელშეწყობა.

მოზარდობის პერიოდში ახალგაზრდის წინაშე უამრავი პრობლემა და ამოცანა დგას, გაცილებით მეტი, ვიდრე შემდგომი ცხოვრების ნებისმიერ სხვა პერიოდში: მან უნდა მოიპოვოს აღიარება თავის ასაკობრივ ჯგუფში, ისწავლოს პარტნიორული ურთიერთობები, დაიწყოს სექსუალური ცხოვრება, აირჩიოს პროფესია; ამ დროს ყალიბდება ღირებულებათა სისტემა, ვითარდება თვითშემეცნება.

ცნობილია, რომ სპეციფიკური გარემოებების ზეგავლენით ნებისმიერი ადამიანი შეიძლება გახდეს რაიმე საშუალებაზე ან ქმედებაზე დამოკიდებული. ნარკოტიკებისადმი ლტოლვის აღმოცენების მიზეზები მრავალგვარია. გარდატეხის პერიოდში ასეთ მიზეზებს მიეკუთვნება: დიდობისა და უფროსების კონტროლისაგან გათავისუფლების სურვილი; ამავე დროს, სახეზეა მოზარდის ემოციური მოუმწიფებლობა, საკუთარ თავში დაურწმუნებლობა, საკუთარი ქცევის გაკონტროლების არასაკმარისი უნარი, არამყარი და ზოგჯერ არასწორი ფასეულობათა სისტემა, თანატოლების ზეგავლენა, პრონარკოტიკული განწყობა მიკროსოციალურ გარემოში, ნარკოტიკების ხელმისაწვდომობა, ადეკვატური ინფორმაციის ნაკლებობა, ცხოვრებისეული ან ყოფითი პრობლემები და სხვ. ამას ემატება ცნობისმოყვარეობა და უჩვეულო შეგრძნებების განცდის სურვილი.

 

უფროსებმა მოზარდს განვითარების პირობები უნდა შეუქმნან და ეს უნდა გაკეთდეს დიდი სიფრთხილითა და მზრუნველობით – პატივი სცენ მოზარდის ღირსებას, დაეხმარონ მას სწორი თვითშეფასებისა და ფასეულობების ჩამოყალიბებაში და  საჭიროების დროს მისცენ სასარგებლო რჩევები. ყველაფერი ეს ხელს უწყობს მოზარდის პიროვნულ და სოციალურ მომწიფებას.

ნარკომანიის თავიდან აცილების თანამედროვე ადრეული, ანუ პირველადი პროფილაქტიკა დაფუძნებულია იმაზე, რომ მის ცენტრში მოთავსებულია მოზარდი და მისი ცხოვრების სამი ძირითადი სფერო – ოჯახი, საგანმანათლებლო დაწესებულება და თავისუფალი დრო.

პრევენციული განათლების არსი მდგომარეობს შემდეგში: ადამიანმა უნდა გააცნობიეროს ის ჭეშმარიტება, რომ თვითონ არის პასუხისმგებელი საკუთარ ჯანმრთელობაზე და რომელიმე ფსიქოაქტიური ნივთიერების გასინჯვამდე უნდა ჰქონდეს ობიექტური წარმოდგენა იმის შესახებ, თუ რა შედეგი შეიძლება მოჰყვეს ამ ნივთიერების მოხმარებას. მიღებული ცოდნა უნდა იქცეს ქცევის რეალურ მოტივად. ამისათვის, ობიექტური ინფორმაციის გარდა, ადამიანს უნდა გააჩნდეს ის უნარ-ჩვევები, რომლებიც ხელს უწყობს კონკრეტულ სიტუაციაში სწორი გადაწყვეტილების მიღებას და მის განხორციელებას.

შეუძლებელია ნარკოტიკებისაგან მოზარდების სრული იზოლირება, მაგრამ შესაძლებელია, ვასწავლოთ მათ ნარკოტიკების გააზრებული უარყოფა.

ნარკომანიის პრევენციის საუკეთესო პროგრამა მარტივია: ბავშვებზე ზრუნვა, მათი მხარდაჭერა და სწავლება. ეს პრევენციული პროგრამა იწყება ოჯახში და გრძელდება სკოლაში და სხვა სოციუმში. ეფექტური პრევენციული სტრატეგია  დაფუძნებულია ნარკოტიკების მოხმარების ხელშემწყობი ფაქტორების შემცირებაზე და დამცავი ფაქტორების განმტკიცებაზე და ითვალისწინებს ბავშვის განვითარების სხვადასხვა სტადიაზე არსებულ თავისებურებებსა და საჭიროებებს.

რატომ მოიხმარენ მოზარდები ნარკოტიკებს

გარდატეხის ასაკისთვის დამახასიათებელი  გამძაფრებული ცნობისმოყვარეობა, ხასიათის პარადოქსულობა, ეგოცენტრიზმი, ავტორიტეტების წინააღმდეგ ბრძოლის მოთხოვნილება, მძაფრი შთაბეჭდილებებისა და დამოუკიდებლობისაკენ სწრაფვა, პრობლემებთან გამკლავებისა და ადაპტაციის არასაკმარისი უნარი მოზარდს ბევრ სირთულეს უქმნის. ეს სირთულეები იწვევს შფოთვას, დაძაბულობას, დაურწმუნებლობის გრძნობას და შინაგანი წონასწორობის დაკარგვას. ამ უსიამოვნო განცდებისაგან თავის დაღწევის ერთ-ერთ საშუალებად შეიძლება ფსიქოაქტიური ნივთიერება იყოს გამოყენებული.

სპეციალისტები ადიქტიური ქცევის რამოდენიმე მოდელს გამოყოფენ:

1. დამამშვიდებელი მოდელი – ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მოხმარება ხდება სულიერი სიმშვიდის მოპოვების მიზნით. ნარკოტიკების საშუალებით ცდილობენ, მოიხსნან ნერვული დაძაბულობა, დაწყნარდნენ, განიმუხტონ, გაექცნენ უსიამოვნო რეალობას ან ცხოვრებისეულ პრობლემებს (“ნარკოტიკს ვიღებ იმისთვის, რომ უფრო მშვიდად ვიყო”).      მოზარდები, რომლებსაც უძნელდებათ ინტერპერსონალური ურთიერთობები და უჭირთ გარემოსთან შეგუება, მუდმივი ფსიქიკური დაძაბულობის მდგომარეობაში იმყოფებიან. ასეთი მოზარდებისათვის, რომლებმაც არ იციან, როგორ დაარეგულირონ ურთიერთობები ოჯახში, სკოლაში, მეგობრებთან, ფსიქოაქტიური ნივთიერებები “წყალწაღებულისათვის ხავსზე მოჭიდების” ფუნქციას ასრულებენ. იქმნება იმის საშიშროება, რომ ცხოვრებაში ნებისმიერ წინააღმდეგობასთან შეჯახებისას რეალობისაგან გაქცევის საშუალებად გამოყენებული იქნას ფსიქოაქტიური ნივთიერება.

ზოგჯერ, ფსიქოაქტიური ნივთიერებები ემოციური დისკომფორტის (დეპრესია, შფოთვა, აპათია) მოსახსნელად გამოიყენება; სურთ, ნარკოტიკების დახმარებით გაიუმჯობესონ გუნებ-განწყობა, რთულ, კრიტიკულ ცხოვრებისეულ სიტუაციებში მიაღწიონ ემოციურ კომფორტს. ფსიქოაქტიურ ნივთიერებებზე მიჩვევა, როგორც თვითმკურნალობის ერთ-ერთი გამოვლინება, შეიძლება განვითარდეს ნევროზული ან ფსიქიკური აშლილობების საწყის ეტაპზე, როცა ამ აშლილობების აშკარა ნიშნები ჯერ გამოვლენილი არ არის.

2. კომუნიკაციური მოდელი – ნარკოტიკებზე მიჩვევის ეს მოდელი შეიძლება აღმოცენდეს, თუკი არ კმაყოფილდება თბილი, კეთილგანწყობილი ურთიერთობების, სიყვარულის მოთხოვნილება. ფსიქოაქტიური ნივთიერებების ფონზე მოზარდს უადვილდება თანატოლებთან ურთიერთობა, ხდება უფრო თამამი და თავდაჯერებული (“ნარკოტიკს ვიღებ იმისთვის, რომ გამიადვილდეს სხვებთან ურთიერთობა”). ცნობილია, რომ ალკოჰოლიზმით დაავადებულთა დაახლოებით 30%-მა დაიწყო იმითი, რომ სხვა ადამიანებთან  (განსაკუთრებით, საპირისპირო სქესის წარმომადგენელთან) ურთიერთობის წინ სითამამისათვის ცოტას გადაჰკრავდა ხოლმე. ასეთ მეთოდს, უფრო ხშირად, საკუთარ თავში ჩაკეტილი, დაურწმუნებელი, ემოციურად მოწყვლადი მოზარდები მიმართავენ.

3. გამააქტივებელი მოდელი – ზოგჯერ, ალკოჰოლსა და ნარკოტიკებს მოზარდები  ძალების მოზღვავების, ტონუსში ყოფნის, აქტიურობის მომატების მიზნით მოიხმარენ. გარდატეხის პერიოდისათვის დამახასიათებელი დაბალი თვითშეფასება, საკუთარ ძალებსა და შესაძლებლობებში დაურწმუნებლობა მათ დისკომფორტს უქმნის; თრობის მდგომარეობაში უფრო ადვილია რეალური და წარმოსახვითი შესაძლებლობების რეალიზება, “გმირული საქციელის” ჩადენა. სხვა შემთხვევებში, ნარკოტიკების მიღება მოწყენილობის, სულიერი სიცარიელისა და უმოქმედობის მდგომარეობისაგან თავის დაღწევის მცდელობაა.

4. ჰედონისტური მოდელი – ფსიქოაქტიური ნივთიერებები გამოიყენება სიამოვნების მიღების, ფსიქო-ფიზიკური კომფორტის მიღწევის მიზნითაც (“ნარკოტიკს ვიღებ იმიტომ, რომ მე ეს მომწონს”). მოზარდები ცდილობენ, შეიქმნან მოჩვენებითი ფანტასტიკური სამყარო, შეიგრძნონ განცხრომის მდგომარეობა. ქიმიური გზით სიამოვნების მიღებისაკენ სწრაფვის მიზეზს ის წარმოადგენს, რომ მათ არა აქვთ საშუალება ან არ იციან, როგორ გაირთონ თავი სხვა გზით (სპორტული, შემოქმედებითი ან სხვა აქტივობა) და ნარკოტიკის მიღების გზით ცდილობენ დაუკმაყოფილებელი მოთხოვნილებების რეალიზებას. თუკი ნარკოტიკულმა თრობამ სასურველი სიამოვნება მიანიჭა, მოზარდს ძალიან მალე ემუქრება ამ ნივთიერების მიჩვევის საშიშროება.

5. კონფორმული მოდელი – მოზარდის სწრაფვა, მიბაძოს, არ ჩამორჩეს თანატოლებს, აღიარებული იქნას მათ მიერ, შეიძლება ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მოხმარების მიზეზად  მოგვევლინოს. ძალიან ხშირად ნარკოტიკის მოხმარება იწყება არაფორმალურ ჯგუფებში. იმისათვის, რომ მიღებული იქნას ჯგუფში, შეიგრძნოს ჯგუფისადმი მიკუთვნებულობის სასიამოვნო მდგომარეობა, გაიმყაროს სოციალური სტატუსი, მოზარდი იძულებულია, გაიზიაროს ჯგუფში არსებული ყველა ნორმა თუ ქცევის მოდელი (“ნარკოტიკს ვიღებ იმიტომ, რომ ჩემი მეგობრებიც ასე იქცევიან”). ამ მოდელის განვითარება დაკავშირებულია მოზარდის სწრაფვასთან, მიბაძოს ლიდერებს, ყოველგვარი კრიტიკის გარეშე გადმოიღოს ყველაფერი, რაც იმ კოლექტივს ეხება, რომელსაც ის მიეკუთვნება.

6. მანიპულაციური მოდელი – შესაძლოა, ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მოხმარება გამოყენებულ იქნას სხვებით მანიპულირების, სიტუაციის საკუთარი თავის სასარგებლოდ შეცვლის, რაიმე უპირატესობის მოპოვების მიზნით. მაგალითად, ისტერიული ხაზების მატარებელი მოზარდები ალკოჰოლს ან ნარკოტიკს ეტანებიან ყურადღების მისაქცევად ან საკუთარი უნიკალურობის სადემონსტრაციოდ; ეპილეპტოიდური მოზარდები ნარკოტიკების საშუალებით ცდილობენ, აკონტროლონ სიტუაცია, ლიდერის როლში მოგვევლინონ.

7. კომპენსატორული მოდელი – ქცევის ამ მოდელს განაპირობებს პიროვნული არასრულფასოვნების ან ხასიათის დისჰარმონიის კომპენსირების საჭიროება. ნარკოტიკის მოხმარება შეიძლება წარმოადგენდეს სიძნელეებზე რეაგირების ფორმას იმ მოზარდებისათვის, ვინც ცუდად იტანს კონფლიქტებს და ნებისმიერ სიძნელეს სკოლაში თუ სახლში; ეს მათ სირთულეების დაძლევის შთაბეჭდილებას უქმნის და უსიამოვნო განცდებისაგან თავის არიდების საშუალებას აძლევს.

მოზარდობის პერიოდის კრიზისი ადიქტიური ქცევის ფორმირების მნიშვნელოვან რისკ-ფაქტორს წარმოადგენს. და მაინც, რატომ მოიხმარენ მოზარდები ნარკოტიკებს? ამ ურთულეს კითხვას პირობითად შეიძლება ასე ვუპასუხოთ:

  1. იმიტომ, რომ ნარკოტიკი ხელმისაწვდომი გახდა და მას ადამიანებს სთავაზობენ, როგორც არალეგალური ბაზრის პროდუქტს;
  2. იმიტომ, რომ მოზარდის უახლოეს გარემოცვაში ბევრი ადამიანი მოიხმარს ნარკოტიკს და მასაც სთავაზობენ, მას კი წინააღმდეგობის გაწევის მწირი რესურსი გააჩნია;
  3. იმიტომ, რომ მოზარდის ფსიქიკა განსაკუთრებით მოწყვლადია და გარდატეხის პერიოდის ფსიქოლოგიური თავისებურებები ნოყიერ ნიადაგს ქმნის ნარკოტიკების მოხმარებისათვის;
  4. იმიტომ, რომ მოზარდისათვის ძალიან მნიშვნელოვანია ეფექტური ურთიერთობების დამყარება (სოციალიზაცია) და გარკვეული ჯგუფისადმი “მიკუთვნებულობა” მისთვის დამოუკიდებლობისა და თვითდამკვიდრების ერთ-ერთი გამოვლინებაა. ნარკოტიკების პირველი მიღების მიზეზს ხშირად სწორედ მიკროსოციალურ გარემოცვაში თვითდამკვიდრების სურვილი წარმოადგენს.
  5. იმიტომ, რომ ჩვენს საზოგადოებაში მიმდინარეობს ფასეულობათა გადაფასების მტკივნეული პროცესი – დაიმსხვრა ძველი ღირებულებები და ნორმები, ახალი კი ჯერ ჩამოყალიბების პროცესშია; ასეთ ვითარებაში კი გაცილებით ადვილია ადამიანებით მანიპულირება;
  6. იმიტომ, რომ ნარკოტიკების პათოლოგიური ზემოქმედება იწყება ორგანიზმის მოლეკულურ დონეზე, ხოლო ნარკოტიკული დამოკიდებულება ყალიბდება ორგანიზმის შემადგენელი ფუნქციური სისტემების დონეზე; მაგრამ ამ პროცესებს ადამიანი ვერ აღიქვამს და, შესაბამისად, დასაწყისში, საფრთხესაც ვერ გრძნობს, სანამ ნარკოტიკული დამოკიდებულების ხაფანგში არ აღმოჩნდება.

ქცევითი დამოკიდებულება

ქცევითი დამოკიდებულების შემთხვევაში ადამიანი  გამუდმებით იმეორებს ერთსა და იმავე ქცევას (აკვიატებული ქცევა), რადგან უნდა, რომ კვლავ განიცადოს ადრე მიღებული კმაყოფილება. წამალთდამოკიდებულებისაგან ქცევითი დამოკიდებულება განსხვავდება მხოლოდ იმით, რომ პირველ შემთხვევაში დამოკიდებულების ობიექტი არის ქიმიური ნივთიერება (ნარკოტიკი), ხოლო ქცევითი დამოკიდებულების შემთხვევაში კი – აკვიატებული ქცევა.

აზარტულ თამაშებზე დამოკიდებულება, ანუ გემბლინგი  მოიცავს კაზინოზე, კომპიუტერულ თამაშებზე, სათამაშო ავტომატებზე, ტოტალიზატორზე დამოკიდებულებას. გემბლინგი ხასიათდება თამაშის პროცესში ჩართულობის მაღალი ხარისხით, ადრინდელი ინტერესების გაუფასურებით, თამაშზე მუდმივი ფიქრით, კონტროლის დაკარგვით (თამაშის დროზე შეწყვეტის შეუძლებლობა), თამაშის გარეშე სიტუაციაში დისკომფორტით, სათამაშო აქტივობის რიტმის თანდათანობითი გახშირებით. აზარტული თამაშები იქცევა ძლიერი ემოციების ერთადერთ წყაროდ და, ხშირად, ადამიანი მიჰყავს ისეთივე დეგრადაციამდე, როგორსაც ალკოჰოლიზმი და ნარკომანია იწვევს.

სამუშაოზე დამოკიდებულება საფრთხის შემცველია იმის გამოც, რომ თავგადაკლული მუშაობა პიროვნებისა და მისი საქმიანობის დადებითი შეფასების მნიშვნელოვან ასპექტს წარმოადგენს. ჩვენს საზოგადოებაში დიდად ფასობს სპეციალისტები, ვინც საკუთარ თავს სამსახურს უძღვნის. სამუშაოზე დამოკიდებულების გამოვლენა საკმაოდ რთულია. სამწუხაროდ, ამ ფენომენის გარეგნული რესპექტაბელურობის მიღმა დგას პიროვნების ღრმა ემოციური დარღვევები და პიროვნებათშორისი ურთიერთობის პრობლემები.

როგორც ნებისმიერი ადიქცია, სამუშაოზე დამოკიდებულებაც რეალობისაგან გაქცევის საშუალებაა, რომელიც სამუშაოზე ყურადღების ფიქსირების მეშვეობით მიიღწევა. მუშაობა ასრულებს ერთგვარი დამცავი ფარის როლს, რომელიც უარყოფით ემოციებს ირეკლავს. სამსახური ამ შემთხვევაში აღიქმება არა როგორც ცხოვრების ერთ-ერთი შემადგენელი ნაწილი, არამედ იგი ანაცვლებს სიყვარულს, გართობას, ურთიერთობებს. ამ დამოკიდებულების ფორმირება პიროვნულ ცვლილებებს იწვევს: ემოციური გამოფიტვა, კონსერვატიზმი, დადებითი შეფასების ავადმყოფური მოთხოვნილება, პერფექციონიზმი, პედანტურობა, კრიტიკის მიუღებლობა.

კვებით ადიქციაზე საუბრობენ მაშინ, როცა საკვების მიღება წარმოადგენს არა შიმშილის დაკმაყოფილების, არამედ დისკომფორტისაგან ყურადღების გადატანის საშუალებას. ამგვარად, ერთის მხრივ, ხდება უსიამოვნებისაგან განსვლა, ხოლო, მეორეს მხრივ _ სასიამოვნო საგემოვნო შეგრძნებებზე ფიქსაცია. საკვები იქცევა ემოციური მდგომარეობის რეგულირების, შფოთვის მოხსნის საშუალებად. თანდათან ყალიბდება გაუმაძღრობა, რომელიც შეიძლება იყოს მუდმივი ან შეტევითი ხასიათის. სიტუაციებში, როცა ადამიანი მოწყენილი ან დაძაბულია, ვერ ახერხებს დისკომფორტისა და შინაგანი სიცარიელის გრძნობის ჩახშობას, სწრაფად ირთვება ქიმიური მექანიზმი _ მაშინაც კი, როდესაც ადამიანს არ შია, ორგანიზმში იწყება მადის მასტიმულირებელი ნივთიერებების გამომუშავება. შედეგად, იზრდება მიღებული საკვების რაოდენობა და მიღების სიხშირე.

კვებითი ადიქციის მეორე პოლუსზეა ანორექსია, ანუ ნებაყოფლობითი შიმშილი. ეს თვითრეალიზაციის თავისებური საშუალებაა, როცა ადამიანს უჩნდება გრძნობა, რომ “იმარჯვებს საკუთარ სისუსტეზე”. ამ გზით ადამიანი ცდილობს, დაუმტკიცოს საკუთარ თავს და სხვებს, რომ ბევრი რამ შეუძლია. კვებაში შეზღუდვა აბსურდამდე მიდის. ზოგჯერ, შიმშილის პერიოდები იცვლება გაუმაძღრობის პერიოდებით.

კომპიუტერული ადიქცია. იწყებს რა კომპიუტერთან ურთიერთობას, ადამიანს უხდება ახალი უნარ-ჩვევების ათვისება და მრავალი პრობლემის დამოუკიდებლად გადაჭრა. ეს პროცესი დაკავშირებულია წარმატებებისა და მარცხის განცდასთან, სტრესთან. კომპიუტერული თამაშები ადამიანს აძლევს მძაფრი შეგრძნებების განცდის საშუალებას სრული უსაფრთხოების პირობებში. მოგვიანებით, პიროვნებას კომპიუტერის მიმართ განსაკუთრებული გრძნობა უჩნდება _ ეს არის “არსება”, რომელთან ერთადაც მან რთული პერიოდი გადაიტანა და რომელიც საბოლოოდ მის მეგობრად გადაიქცა. ეს ფაქტი ხშირად ხდება კომპიუტერისადმი ლტოლვის აღმოცენების მიზეზი.

კომპიუტერზე დამოკიდებულება ბევრად უფრო სწრაფად ვითარდება, ვიდრე დამოკიდებულების სხვა ფორმები და გამოიხატება კომპიუტერთან მუშაობის, თამაშის, პროგრამირების ან ინტერნეტის კვლევის მოთხოვნილებით. თანდათან ხდება რეალური ურთიერთობების ვირტუალურით ჩანაცვლება. ამ დაავადების განმსაზღვრელი კრიტერიუმები შემდეგია:

  1. კომპიუტერთან მუდმივად ყოფნის სურვილი;
  2. კომპიუტერთან მუშაობის პროცესში ემოციური აღმავლობის განცდა;
  3. გაღიზიანება კომპიუტერისაგან მოწყვეტის შემთხვევაში;
  4. პროგრამული უზრუნველყოფის განახლებისაკენ სწრაფვა;
  5. საკუთარი ჯანმრთელობის, ძილის უგულვებელყოფა;
  6. ყავისა და სხვა ფსიქოსტიმულანტების ჭარბად მოხმარება;
  7. ადამიანებთან ურთიერთობის დროს ინტერესის გამომჟღავნება მხოლოდ კომპიუტერული თემატიკის მიმართ.

 

 

ქიმიური დამოკიდებულება (წამალდამოკიდებულება)

ქიმიური ტიპის დამოკიდებულებას უწოდებენ წამალდამოკიდებულებას (ალკოჰოლიზმი, ნარკომანია და ტოქსიკომანია), ანუ დამოკიდებულებას ფსიქოაქტიურ საშუალებებზე.

ფსიქოაქტიურია საშუალებები, რომლებიც ზემოქმედებენ ჩვენს ცნობიერებაზე, გრძნობებსა და აღქმაზე. ნივთიერების ფსიქოაქტივობა გამოიხატება ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე ამ ნივთიერების განსაკუთრებული ზემოქმედებით – მასტიმულირებელი, ამგზნები, დამამშვიდებელი, ძილის მომგვრელი, ჰალუცინაციების გამომწვევი და სხვა ეფექტებით.

ნარკოტიკის ქვეშ კი იგულისხმება ფსიქოაქტიური ნივთიერება, რომელიც ფსიქიკაზე მისი განსაკუთრებული ეფექტების გამო, გამოიყენება არასამედიცინო მიზნით (ექიმის დანიშნულების გარეშე) და აქვს უნარი, გამოიწვიოს მიჩვევა.

მაგრამ ეს თვისებები არ არის საკმარისი საიმისოდ, რომ ფსიქოაქტიურ საშუალებას ოფიციალურად მიენიჭოს ნარკოტიკული საშუალების სტატუსი: ამ ნივთიერების მოხმარება მოსახლეობაში ფართოდ უნდა გავრცელდეს და შესაბამისი ინსტანციების მიერ ოფიციალურად იქნას ჩართული ნარკოტიკული საშუალებების ნუსხაში. ასე, რომ, სამართლებრივად ესა თუ ის ფსიქოაქტიური ნივთიერება ნარკოტიკულ საშუალებად ჩაითვლება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ იგი დააკმაყოფილებს ერთდროულად სამ კრიტერიუმს: სამედიცინოს – ცენტრალურ ნერვულ სისტამაზე ნივთიერების განსაკუთრებული ზემოქმედება განაპირობებს მის არასამედიცინო მიზნით გამოყენებას; სოციალურს – ასეთი გამოყენება მასშტაბურია და სოციალურ მნიშვნელობას იძენს; იურიდიულს – ამ ნივთიერებას ოფიციალურად მიაკუთვნებენ კონტროლს დაქვემდებარებულ ნივთიერებათა ჯგუფს.

ნარკომანია – ეს არის დაავადება, რომელიც გამოწვეულია ნარკოტიკული ნივთიერებების სისტემატიური მოხმარებით და ვლინდება ამ ნივთიერებებზე დამოკიდებულებით.

ანალოგიური მოვლენაა ტოქსიკომანია, რომელსაც იწვევენ ისეთი ნივთიერებები, რომლებიც არ არიან შეტანილი ნარკოტიკული საშუალებების ოფიციალურ ნუსხაში (მაგ.: ზოგიერთი საძილე და დამამშვიდებელი საშუალება, ბენზინის, აცეტონის, წებოს ორთქლი). დაავადების მიმდინარეობის თვალსაზრისით ტოქსიკომანია ნარკომანიისაგან არაფრით  განსხვავდება.

ჩამოყალიბების პროცესში წამალთდამოკიდებულება თანამიმდევრულად გაივლის რამოდენიმე სტადიას – სოციალურს, ფსიქიკურს და ფიზიკურს. სოციალურ სტადიაზე ნარკოტიკის მოხმარებას ეპიზოდური ხასიათი აქვს. ჩინური ანდაზის მიხედვით, “ათი ათასი ლი სიგრძის გზა ყოველთვის პირველი ნაბიჯით იწყება”. ნარკომანიის შემთხვევაში ამ ნაბიჯს ნარკოტიკის პირველი მიღება წარმოადგენს. ნარკოტიკის მიღების შედეგად ვითარდება ნარკოტიკული თრობის მდგომარეობა, რომელშიც ყველაზე შთამბეჭდავი და სასიამოვნოა ეიფორია.

ეიფორია არის ზეაწეული გუნებ-განწყობა უდარდელი კმაყოფილებით, პასიური სიხარულით, უშფოთველი განცხრომით. ეს ისეთი ფსიქიკური მდგომარეობაა, რომელშიც ადამიანი მაქსიმალურად დადებითად აფასებს ყველაფერს, რასაც გრძნობს, აღიქვამს, იხსენებს, ფიქრობს და წარმოიდგენს. ყოველი ნარკოტიკისათვის დამახასიათებელია ეიფორიის განსხვავებული სურათი.

ერთხელ განცდილი ეიფორიის მდგომარეობა ადამიანზე ძლიერ შთაბეჭდილებას ახდენს და მას ნარკოტიკული ნივთიერების განმეორებითი მიღების სურვილი უჩნდება, განსაკუთრებით მაშინ, როცა თავს ცუდად გრძნობს ან უგუნებოდაა. რაც უფრო ძლიერია პირველი ეიფორიული ეფექტი, მით უფრო სწრაფად და ინტენსიურად აღმოცენდება ნარკოტიკის ხელმეორედ მიღების სურვილი.

განმეორებითი მოხმარების შემთხვევაში, ნარკოტიკისადმი (უფრო სწორად, ნარკოტიკული ეფექტისადმი) ლტოლვა თანდათან ძლიერდება და იპყრობს ფსიქიკური აქტივობის მთელ სფეროს: ნელ-ნელა ყალიბდება ნარკოტიკების ხმარებისადმი დადებითი განწყობა, ნარკოტიკი მნიშვნელოვან ღირებულებას იძენს; აღმოცენდება ნარკოტიკული თრობის მდგომარეობის განცდის ჯერ ეპიზოდური და შემდეგ მუდმივი მოთხოვნილება, რომელიც თანდათან ავიწროვებს ყველა სხვა მოთხოვნილებას და ცენტრალურ ადგილს იჭერს ადამიანის ცნობიერებაში. ფსიქოაქტიური ნივთიერებების მოხმარება გრძელდება, დაბოლოს, ადამიანი გრძნობს, რომ აღარ ძალუძს მათ გარეშე არსებობა – უვითარდება ფსიქოაქტიური ნივთიერების სისტემატიური მიღების ძლიერი სურვილი – აკვიატებული სწრაფვა ნარკოტიკისაკენ (ფსიქიკური დამოკიდებულება). ადამიანი შეპყრობილია ამ ნივთიერებაზე ფიქრით, განიცდის ძლიერ შინაგან დაძაბულობას, რომლისგანაც მხოლოდ ერთი საშუალებით თავისუფლდება – მორიგი დოზის მიღებით.

ნარკოტიკის რეგულარული მოხმარების დაწყებიდან გარკვეული პერიოდის შემდეგ ადამიანს უჩნდება ჩვეული ნივთიერების დოზის გაზრდის მოთხოვნილება, ვინაიდან უწინდელი დოზა სასურველ ეფექტს აღარ იძლევა. საქმე იმაშია, რომ რაც არ უნდა აუცილებელი და მიმზიდველი იყოს ადამიანის ფსიქიკისათვის ნარკოტიკი, ორგანიზმი მასზე, როგორც შხამზე, ისე რეაგირებს და ახდენს დამცველობითი სისტემების მობილიზებას. შედეგად, ამ შხამის დაშლა ორგანიზმში თანდათან უფრო სწრაფად ხდება, ამიტომ, სასურველი ფსიქოლოგიური ეფექტის მისაღებად, ნარკოტიკების მზარდი დოზებია საჭირო. ეს, თავისი ბუნებით დამცველობითი, მაგრამ ნარკომანისათვის დამატებითი პრობლემების მომტანი, ბიოლოგიური მექანიზმი ტოლერანტობის (ანუ ამტანობის) მატების სახელითაა ცნობილი.

ნარკოტიკების სისტემატიური მოხმარების დაწყებიდან მეტ-ნაკლები დროის გასვლის შემდეგ, ადამიანი შემთხვევით აღმოაჩენს, რომ ჩვეული ნარკოტიკის ხმარების უეცარი შეწყვეტა იწვევს ძლიერ ფიზიკურ აშლილობას, რომელიც მორიგი დოზის მიღებისთანავე ქრება. ეს აშლილობა _ აღკვეთის მდგომარეობა, ანუ აბსტინენტური სინდრომი, ფიზიკური და ფსიქიკური სიმპტომების კომპლექსს წარმოადგენს და იმაზე მიუთითებს, რომ ადამიანს ჩამოუყალიბდა ნარკოტიკზე ფიზიკური დამოკიდებულება.

რომ არსებოდეს ამქვეყნიური სამოთხე და ჯოჯოხეთი, ნარკომანს ისინი ეიფორიისა და აღკვეთის სინდრომის სახით მოევლინებოდა. მისი მდგომარეობა მუდმივად მერყეობს “ენით აუწერელ განცხრომას”, რომელიც დროთა განმავლობაში აუცილებლად ქრება და აუტანელ ტანჯვას შორის, რომლის ინტენსივობაც თანდათანობით მატულობს.

ფიზიკური დამოკიდებულების სტადიაზე ნარკოტიკის სპეციფიკური ეფექტი ფერმკრთალდება და მისი მოხმარება გრძელდება არა იმდენად ეიფორიის განცდის, რამდენადაც აბსტინენტური მოვლენების თავიდან აცილების მიზნით.

როგორ ყალიბდება დამოკიდებულება

რეალობისაგან გაქცევის სურვილი ყველა ჩვენთაგანისათვის ნაცნობია, მაგრამ ხშირად არ ვფიქრობთ იმაზე, რომ, შესაძლოა, ეს სურვილი პრობლემად იქცეს. ადამიანებს, რომლებსაც უჭირთ გარემოსთან ან სირთულეებთან შეგუება, შიში ეუფლებათ არსებული სინამდვილის წინაშე. სწორედ ეს შიში ბადებს სხვა რეალობაში გაქცევის სურვილს.

ერთი დაუღალავად შრომობს მთელი კვირის განმავლობაში; თითქოსდა, უნდა უხაროდეს შაბათ-კვირის დადგომა, მაგრამ, რატომღაც, ამ დღეებში ვერ ისვენებს, მოწყენილია და ისევ სამსახურისაკენ მიუწევს გული.. მეორეს სტუმრად წასვლა არ სურს, იმის გამო, რომ კომპიუტერს უნდა მოსწყდეს.. მესამე სულმოუთქმელად ელოდება მოსაღამოვებას, რათა კაზინოში წავიდეს და მთელი ფული იქ დატოვოს.. მეოთხე ალიონზე ალკოჰოლური სასმელის საყიდლად გარბის და ა.შ. ყველა ამ შემთხვევას ერთი რამ აერთიანებს – რეალობისაგან გაქცევის მცდელობა. დაძაბულობის, დისკომფორტისა და სტრესისაგან თავდასაცავი საშუალებების ძიებისას ეს ადამიანები, ხშირად, ადიქტიური ქცევის სტრატეგიებს მიმართავენ.

ადიქტიური ქცევა (Addictive behavior) მავნე ჩვევის ნაირსახეობაა. ჩვევა ფსიქოლოგიურ ცნებას წარმოადგენს, ეს არის, ერთგვარი, ჩამოყალიბებული სტერეოტიპი, რომელიც განმტკიცებულია მრავალჯერადი განმეორებით. ჩვევა შეიძლება იყოს სასარგებლო, უსარგებლო და მავნე. თუ მავნე ჩვევა სტაბილურია, მყარია, ძნელად კორექტირდება, ზიანს აყენებს თავად პიროვნებას და ირგვლივმყოფებს, საქმე გვაქვს პათოლოგიასთან.

ადიქტიური ქცევის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ რეალობისაგან განსვლის მიზნით, ადამიანები ცდილობენ, ხელოვნური გზით შეცვალონ თავიანთი ფსიქიკური მდგომარეობა, რაც მათ უსაფრთხოების, შინაგანი წონასწორობის აღდგენის ილუზიას უქმნის.

ეს გახლავთ დესტრუქციული ქცევა – ფსიქიკური მდგომარეობის შეცვლა ხდება ქიმიური ნივთიერების მიღებით ან გარკვეულ საქმიანობაზე ყურადღების მუდმივი გადატანით, რასაც თან ახლავს ინტენსიური ემოციური რეაქცია.

რეალობა ყოველთვის არ გვთავაზობს ისეთ სიტუაციებს, რომ მუდმივად კომფორტულ მდგომარეობაში ვიყოთ. გუნებ-განწყობის ცვლილება ჩვენი ცხოვრების განუყრელი თანამგზავრია, მაგრამ ადამიანები სხვადასხვაგვარად რეაგირებენ მასზე. ადიქტიური პიროვნება ხსნის საკუთარ უნიკალურ და ერთადერთ საშუალებას – პრობლემებისაგან გაქცევის გზას მიმართავს. ფსიქოლოგიური კომფორტის აღდგენის ეს საშუალება პრობლემის გადაჭრის ილუზიას ქმნის და სასიამოვნო ემოციებს ბადებს. რეალობასთან “ბრძოლის” ასეთი მეთოდი თანდათან ფიქსირდება ადამიანის ქცევაში და არსებულ სინამდვილესთან ურთიერთქმედების მყარ სტრატეგიად ყალიბდება.

ადიქციის დესტრუქციული ბუნება გამოვლინდება იმით, რომ ამ პროცესში ემოციური ურთიერთობები მყარდება არა ადამიანებთან, არამედ უსულო საგნებთან და მოვლენებთან. რთულ სიტუაციებში ეჭვებისა და განცდებისაგან ყურადღების პერიოდულად გადატანა ყველასათვის აუცილებელია, მაგრამ ადიქტიური ქცევის შემთხვევაში ეს პროცესი ცხოვრების სტილად იქცევა, რომლის დროსაც ადამიანი რეალობისაგან მუდმივი განსვლის ხაფანგში აღმოჩნდება. ადიქციის ერთი ფორმა შეიძლება მეორეთი შეიცვალოს, რაც პრობლემების გადაჭრის ილუზიას უფრო აძლიერებს და ამყარებს. ამ პროცესში იზღუდება პიროვნების კომუნიკაციური, შემეცნებითი, მორალური, შემოქმედებითი და ესთეტიური შესაძლებლობები. ამგვარად, პრობლემებისაგან გაქცევა და კომფორტის ილუზია პიროვნული ზრდის შეფერხებას განაპირობებს.

ადიქტიური მექანიზმით გუნებ-განწყობის შეცვლის სურვილი რეალიზდება სხვადასხვა ადიქტიური აგენტების საშუალებით. ასეთ აგენტებს მიეკუთვნება:

  1. ნივთიერებები, რომლებიც ცვლიან ადამიანის ფსიქიკურ მდგომარეობას – ფსიქოაქტიური ნივთიერებები (ალკოჰოლი, ნარკოტიკები, მედიკამენტები, ტოქსიკური ნივთიერებები).
  2. აქტივობის (საქმიანობის) სხვადასხვა ფორმები – აზარტული თამაშები, კომპიუტერი, სექსი, სამსახური, რიტმული მუსიკის მოსმენა, ტელევიზორი, ბევრი ჭამა ან შიმშილი და ა.შ.

 

ადიქცია ფსიქოლოგიური დამონების პროცესია, ადიქტიური ქცევა მოიცავს განსხვავებული სიმძიმის მქონე ქცევითი გადახრების ფართო სპექტრს – დაწყებული ნორმასთან მიახლოვებული ქცევით და მძიმე ფსიქოლოგიური და/ან ბიოლოგიური დამოკიდებულებით დამთავრებული.

განასხვავებენ დამოკიდებულების ქიმიურ და არაქიმიურ ფორმებს. ქიმიურ ფორმებს მიეკუთვნება წამალთდამოკიდებულება (ალკოჰოლიზმი და ნარკომანია), ხოლო არაქიმიურ ფორმებს – ქცევითი დამოკიდებულების სხვადასხვა გამოვლინებანი.

ნებისმიერი ტიპის დამოკიდებულებას, იქნება ეს წამალთდამოკიდებულება თუ ქცევითი დამოკიდებულება, არსი ერთი აქვს:

  1. ადამიანს არ შეუძლია, უარი თქვას დამოკიდებულების ობიექტზე (კონტროლის დაკარგვა, თავის შეკავების შეუძლებლობა);
  2. ადამიანი ცდილობს, დამალოს ან შეარბილოს თავისი მდგომარეობის სერიოზულობა;
  3. უფასურდება სხვა ინტერესები – ადამიანის ინტერესების სფერო თანდათან ვიწროვდება და ბოლოს, მხოლოდ დამოკიდებულების ობიექტით შემოიფარგლება.

 

დამოკიდებულება არის რეალობისაგან გაქცევასა და მისი მიღწევის საშუალებებზე მუდმივი ფიქრის მდგომარეობა, რასაც ადამიანის დროისა და ენერგიის უდიდესი ნაწილი მიაქვს. ასეთი ინდივიდების შიგნით მეორე, “ადიქტიური პიროვნება” ცხოვრობს, რომელსაც თავისი საკუთარი ლოგიკა, ემოციები, ღირებულებები და ფსიქოლოგიური დაცვის სისტემა გააჩნია. რეალობიდან განსვლა ძლიერ ემოციურ განცდებთან არის დაკავშირებული. თუკი ადამიანი ერთხელ წამოეგო “ემოციურ სატყუარას”, მერე მისი მართვა ძალიან ადვილი ხდება. ნარკომანი, ფაქტიურად, დამოკიდებულია არა პრეპარატზე, არამედ ემოციაზე. რაც არ უნდა პარადოქსულად ჟღერდეს, პირველ რიგში, მნიშვნელობა აქვს არა ემოციის მოდალობას (დადებითია თუ უარყოფითი), არამედ ინტენსივობას. რაც უფრო ძლიერია ინტენსივობა, მით უფრო ძლიერი დამოკიდებულება ყალიბდება.

როგორ განვასხვავოთ დამოკიდებული პიროვნება რაიმეთი უბრალოდ გატაცებული ადამიანისაგან? ასეთ ადამიანს შენარჩუნებული აქვს გარესამყაროსთან სრულყოფილი კონტაქტი, მას სჭირდება თავისი საყვარელი საქმიანობისაგან გადართვა და მისგან დასვენება, იგი არ უგულვებელყოფს ახლობლების ინტერესებს, მას შეუძლია, სიამოვნება სხვა რამეშიც ჰპოვოს.

ადიქტიური ქცევისაგან განთავისუფლება ძალიან ძნელია. სამწუხაროდ, სათანადოდ არ ფასდება ყველა სახის ადიქტიური ქცევისათვის საერთო მექანიზმების დამანგრეველი ხასიათი, მექანიზმებისა, რომელთაც საფუძვლად რეალობისაგან გაქცევის სწრაფვა უდევს. ერთი სახის დამოკიდებულებისაგან განთავისუფლების შემდეგ ადამიანი შეიძლება სხვა სახის დამოკიდებულების ტყვეობაში აღმოჩნდეს, რადგან გარემოსთან მისი ურთიერთქმედების საშუალებები უცვლელი რჩება. ამიტომ, ხშირად ხდება, რომ პიროვნება, რომელიც წყვეტს არალეგალური ნარკოტიკების მოხმარებას, იწყებს ლოთობას ან თავდავიწყებით ეშვება აზარტული თამაშების მორევში.